Zajmując się obsługą prawną przedsiębiorców, na co dzień spotykamy się z problemem odzyskiwania wierzytelności pieniężnych naszych Klientów. Problem ten jest na tyle powszechny, że w zasadzie napisano na jego temat już wszystko. Mimo, że każdy przedsiębiorca (i każdy prawnik) uznaje się za specjalistę w dziedzinie windykacji, obserwacje obrotu profesjonalnego prowadzą do wniosku, że wiedzy tej, jakże powszechnie dostępnej, nie potrafimy często zastosować w praktyce.
Niestety, większość przedsiębiorców wciąż poszukuje pomocy prawnej dopiero w sytuacji, gdy problem już wystąpił lub co więcej, gdy nabrał określonej „dojrzałości” (np. dłużnik zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i nie ma z nim kontaktu). W takim stanie faktycznym poszukiwanie pomocy prawnej, nawet u najlepszych specjalistów, może okazać się spóźnione. Trud włożony przez radcę prawnego w przeprowadzenie postępowania sądowego (i to dodatkowo w rozsądnym terminie), zwieńczony uzyskaniem dla klienta tytułu wykonawczego, stwierdzającego obowiązek zapłaty przez dłużnika, nie zawsze musi bowiem oznaczać sukces w późniejszej egzekucji.
Nauczeni przykrymi doświadczeniami, przedsiębiorcy podejmują często decyzje, które niekoniecznie z ekonomicznego punktu widzenia uznać należy za trafne. Najczęściej, w celu uchronienia się przed kolejną stratą pieniędzy, zmianie ulega polityka kredytowania odbiorców, poprzez ograniczenie ich finansowania lub wręcz rezygnacji z oferowania produktów (usług) z odroczonym terminem płatności. Niestety, w dzisiejszej gospodarce, która w znacznym zakresie finansuje się długiem, tego rodzaju zabiegi zazwyczaj prowadzą do znacznego zmniejszenia się wolumenu odbiorców, co w oczywisty sposób przekłada się na wyniki finansowe przedsiębiorstwa. Tymczasem, w wielu przypadkach, istnieją możliwości znacznego ograniczenia ryzyka związanego z kredytowaniem odbiorców.
Niezwykle istotne w tym zakresie może okazać się działanie podjęte jeszcze przed zawarciem umowy – w szczególności zabezpieczenie kredytowanej wierzytelności. Różne formy zabezpieczania wierzytelności znane są polskiemu prawu cywilnemu od dawna. Ich przydatność jest nie do przecenienia. Powszechnie wykorzystywane, zwłaszcza w obrocie profesjonalnym, zabezpieczenia służą zmniejszeniu ryzyka ponoszonego przez podmioty udzielające kredytów w szerokim tego słowa znaczeniu. Zwłaszcza dziś, w dobie ogromnego wzrostu liczby przedsiębiorców i umów zawieranych miedzy nimi, gdzie korzystanie np. z kredytu kupieckiego jest przyjętą normą, istotne staje się właściwe zabezpieczenie interesów wierzyciela. Ogromny bagaż niespłaconych w terminie przez kontrahentów zobowiązań prowadzi często do utraty płynności finansowej przedsiębiorcy i może spowodować poważne perturbacje w jego funkcjonowaniu. Często jest to przyczyną szybkiego bankructwa doskonale dotychczas działającego podmiotu. Okazuje się, że w obecnych realiach nie tylko wysokość obrotu, konkurencyjne ceny czy jakość świadczonych usług bądź sprzedawanych produktów jest wyznacznikiem zamożności przedsiębiorcy. Istotne znaczenie ma także to, w jakim stopniu przedsiębiorca uzyskuje środki finansowe od swoich kontrahentów z tytułu zawartych i wykonanych umów. O ile wpływ wierzyciela na kondycję finansową dłużnika jest bardzo ograniczony, o tyle ma on możliwość takiego zabezpieczenia swoich wierzytelności by ewentualne problemy jego partnera gospodarczego nie doprowadziły także do jego klęski finansowej. Nader często okazuje się niestety, że wyegzekwowanie swoich praw bywa wielce utrudnione lub po prostu niemożliwe. Dlatego kwestia zabezpieczeń wierzytelności jest niezwykle istotna. Kredytodawca posiada do dyspozycji szereg środków służących zabezpieczeniu przysługujących mu wierzytelności. Wybór konkretnej formy zależy od wielu czynników, takich jak sytuacja finansowa kredytobiorcy, stopień zaufania, wartość zabezpieczanej wierzytelności etc.
Praktyka obrotu prawnego zna szereg instytucji mających na celu zabezpieczenie wierzytelności. Część z nich została specjalnie w tym celu uregulowana w przepisach prawa, cześć zaś jest efektem praktyki obrotu prawnego. Rozwój gospodarczy i idąca w ślad za nim intensyfikacja obrotu prawnego powodują, że niektóre prawne środki zabezpieczenia wierzytelności uregulowane w przepisach prawa pozytywnego okazują się być niewystarczającymi. Jest to spowodowane wieloma czynnikami. Często ich wykorzystanie staje się niemożliwe ze względu na nadmierne trudności związane z ich ustanowieniem, jak np. przy zastawie na wierzytelnościach. Czasem także charakter i skutki danego zabezpieczenia powoduje, iż poszukuje się innej metody zabezpieczenia wierzytelności, np. dającej wierzycielowi większą pewność. W takich sytuacjach, tam gdzie przepisy prawa nakładają na podmioty stosunków cywilnoprawnych sztywne ramy i ograniczenia, otwiera się przestrzeń do pewnego rodzaju twórczego działania praktyki obrotu. W ten sposób pojawiają się nowe, nieznane prawu pozytywnemu instytucje służące zabezpieczaniu wierzytelności, odpowiadające potrzebom życia gospodarczego.
Z zabezpieczeniem wierzytelności jest jak z każdą instytucją prawną – spełni swoją rolę jedynie wówczas, gdy zostanie w sposób właściwy dobrana do konkretnego stanu faktycznego. Nie ma w tym zakresie uniwersalnych środków i reguł. Każdy kontrakt, każdy kontrahent, branża, specyfika transakcji, dość znacząco różnią się od siebie. Te cechy wyróżniające (charakterystyczne) determinować winny dobór odpowiednich form zabezpieczenia. Truizmem będzie stwierdzenie, że inaczej zabezpiecza się wierzytelność opiewającą na 1.000.000 złotych od wierzytelności o wartości 1.500 złotych. Nie tak zaś oczywiste są już różnice w stosowanych metodach zabezpieczeń w zależności od rodzaju kontrahenta czy zwłaszcza przy uwzględnieniu specyfiki danej transakcji.
Jedno jest pewne – w zasadzie każdą transakcję można zabezpieczyć, przynajmniej do pewnego stopnia. O tę wartość, stosujący zabezpieczenia przedsiębiorca, posiada większe bezpieczeństwo finansowe, stabilność, efektywność finansową i tym samym przewagę konkurencyjną na rynku. Dlatego warto stosować zabezpieczenia i wybrać taki ich rodzaj, który pozwoli na minimalizację ryzyka przedsiębiorcy przy uwzględnieniu możliwego „obciążenia” ze strony kontrahenta. Wybór właściwej formy zabezpieczenia wierzytelności poprzedzony powinien być wszechstronną analizą danego przypadku (lub kategorii transakcji), przeprowadzoną przez osobę posiadającą odpowiednią wiedzę i doświadczenie. Bez wątpienia warto poświęcić odrobinę uwagi temu zagadnieniu.
