Autorskie dobra osobiste są szczególną kategorią dóbr osobistych powszechnego prawa cywilnego. Nieobowiązująca już Ustawa o prawie autorskim z dnia 10 lipca 1952 roku w szerokim zakresie posługiwała się pojęciem autorskich dóbr osobistych. Obecnie obowiązująca Ustawa z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie definiuje wprost pojęcia autorskich dóbr osobistych, a jedynie przykładowo wymienia prawa służące do ich ochrony. Zgodnie z art. 16 obecnie obowiązującej ustawy o prawie autorskim: „jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem”. Tytułem przykładu, ustawodawca wskazuje następujące prawa osobiste służące twórcy:
- prawo do autorstwa utworu,
- prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
- prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
- prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
- oraz prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Katalog autorskich dóbr osobistych jest otwarty. Jednakże, w świetle art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ochronie podlegają tylko te dobra osobiste, które tworzą więź twórcy z określonym utworem. Za autorskie dobro osobiste można więc w szczególności uznać wartość, jaką dla twórcy przedstawia połączenie pochodzenia utworu z jego osobą (autorstwo), zapoznanie się odbiorcy z utworem w postaci nadanej mu przez twórcę (integralność utworu), czy też w końcu sam fakt udostępnienia utworu publiczności.
Regulacje dotyczące autorskich dóbr osobistych znajdują się również w innych przepisach ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Tytułem przykładu, art. 56 ustawy o prawie autorskim chroni „istotne interesy twórcze” (również te niemajątkowe), zapewniając twórcy możliwość odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia w przypadku, gdyby realizacja umowy miała im zagrażać. Za istotny interes twórczy można uznać utrzymanie przez autora dobrej sławy, czy też dążenie do rozpowszechniania rezultatów pracy artystycznej lub naukowej.
Z kolei art. 32 ust. 2 ustawy o prawie autorskim przyznaje twórcy, w razie podjęcia decyzji o zniszczeniu oryginalnego egzemplarza utworu plastycznego znajdującego się w miejscu publicznie dostępnym, prawo do jego odkupu za cenę nieprzekraczającą wartości materiału. Tym samym powołany przepis zabezpiecza interesy osobiste twórcy utworu plastycznego związane z zachowaniem oryginału dzieła.
Szczególnym dobrem osobistym powszechnego prawa cywilnego chronionym przez przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jest wizerunek. W świetle art. 81 tej ustawy przez pojęcie „wizerunku” należy rozumieć wytwór niematerialny, który za pomocą środków plastycznych przedstawia rozpoznawalną podobiznę danej osoby. Rozpowszechnianie czyjegoś wizerunku co do zasady wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. W przypadku braku wyraźnego zastrzeżenia, zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli osoba ta otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie.
Możliwe jest również rozszerzenie katalogu autorskich dóbr osobistych w drodze orzecznictwa sądowego. Brak szczegółowego wyliczenia autorskich dóbr osobistych w ustawie stawia po stronie sądu powinność dokonania ich konkretyzacji. W każdej sprawie sąd, uwzględniając powództwo powinien określić, jakiego aspektu osobistego stosunku twórcy do stworzonego przez niego dzieła dotyczy naruszenie. Nie wystarczy ogólnikowe stwierdzenie w orzeczeniu, że doszło do naruszenia autorskich dóbr osobistych powoda. W doktrynie prawa cywilnego wskazuje się na konkretyzację dobra osobistego jako warunek udzielenia skutecznej ochrony prawnej zainteresowanemu.
Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i pokrewnych nie określa wprost jakie zachowanie stanowi naruszenie autorskich dóbr osobistych. Z treści przepisów prawnokarnych wynika ochrona przed następującymi rodzajami naruszenia:
- przywłaszczeniem sobie autorstwa;
- wprowadzeniem w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu;
- rozpowszechnianiem bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzego utworu w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania;
- a także przed innymi rodzajami naruszeń autorskich praw osobistych w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.
Niektóre naruszenia uzasadniać będą podjęcie również cywilnoprawnych środków ochrony. Zgodnie z art. 78 ust. 1 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i pokrewnych twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny. Do ochrony autorskich dóbr osobistych stosuje się również art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego.
Świadomość istnienia autorskich dóbr osobistych jest szczególnie ważna w dobie rozwijającego się społeczeństwa informacyjnego, i to zarówno z punktu widzenia osoby twórcy i potrzeby ochrony jego interesów, jak i z perspektywy osób, które korzystają z cudzego dorobku twórczego, aby swoim zachowaniem nie narażały się zarzut naruszenia autorskich dóbr osobistych.
